Rosnąca wciąż wśród katolików liczba małżeństw nieudanych, roz­wo­dów oraz spraw wnoszonych do trybunałów kościelnych o stwier­dze­nie nieważności małżeństwa skłania do refleksji nad jakością przy­go­towania kandydatów do zawarcia tego związku. Zdaniem F. Gil de las He­rasa, któremu trudno nie przyznać słuszności, oprócz prokla­mo­wa­nego w kan. 1058 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r.[1] prawa do za­warcia małżeństwa (ius connubii), istnieje również prawo do za­war­cia małżeństwa ważnego. Prawu temu odpowiada obowiązek wspól­no­ty chrześcijańskiej, duszpasterzy oraz Kościoła ochrony tych praw[2]. Pre­wencyjne zapobieganie zawieraniu małżeństw nieważnych na eta­pie przygotowania do małżeństwa jest więc doniosłą i palącą  potrzebą chwili.

Jakkolwiek znaczące jest przygotowanie dalsze i bliższe do mał­żeń­stwa, to jednak gdy chodzi o zapobieganie nieważności małżeństw, szczególną rolę należy tutaj przypisać przygotowaniu bezpośredniemu, które – jak stwierdza Jan Paweł II w Adhortacji apostolskiej Familiaris con­sortio z 22 listopada 1981 r. – „powinno się odbywać w miesiącach i tygodniach poprzedzających ślub, aby w ten sposób nadać nowe zna­cze­nie, nową treść i nową formę tak zwanemu egzaminowi przed­ślub­nemu, wymaganemu przez prawo kanoniczne”[3]. Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim z 5 września 1986 r. poleca przeprowadzenie tego egzaminu na trzy miesiące przed planowanym terminem zawarcia małżeństwa[4]. Po­dob­ne postanowienie zawiera Dyrektorium Duszpasterstwa Rodzin Kon­fe­rencji Episkopatu Polski z 1 maja 2003 r.[5]

Ów egzamin przedślubny, inaczej kanoniczne badanie przedślubne, stanowi doniosły moment dokonania weryfikacji zdolności prawnej nup­turien­tów do zawarcia przez nich małżeństwa. Chodzi więc o pod­jęcie przez duszpasterza odpowiedzialnej decyzji o zakwalifikowaniu ich (lub nie) do zawarcia związku. Jest to adekwatny środek służący za­pobieganiu zawierania małżeństw nieważnych, które są prawdziwym złem dla samych kontrahentów, ich dzieci, Kościoła i społeczności. Na­leży bowiem na tej drodze upewnić się, że mężczyzna i kobieta, którzy za­mierzają zawrzeć małżeństwo w obliczu Kościoła, pragną małżeń­stwa prawdziwego, i czy są zdolni do zawarcia go. Kan. 1066 KPK/83 zawiera dyspozycję, w myśl której „przed zawarciem małżeństwa na­le­ży się upewnić, że nic nie stoi na przeszkodzie do jego ważnego i go­dzi­wego zawarcia”.

Na potrzebę troski o właściwą ocenę zdolności prawnej kandy­da­tów do małżeństwa zwrócił uwagę papież Benedykt XVI w swoim przemówieniu do Roty Rzymskiej z 28 stycznia 2006 r., gdy stwierdził, że wrażliwość duszpasterska powinna zmierzać do usiłowania zapo­bie­gania nieważności małżeństw podczas kwalifikowania nuptu­rien­tów do ślubu[6]. Tenże Ojciec święty w adhortacji apostolskiej Sacra­men­tum caritatis z 22 lutego 2007 r. nadmienił, że Synod Biskupów zaape­lował o większe zaangażowanie duszpasterzy w dziedzinie formacji na­rzeczonych oraz potwierdził konieczność weryfikowania ich prze­konań niezbędnych do ważności sakramentu małżeństwa, dotyczących czekających ich zadań[7]. Znacznie wcześniej, bo w dokumencie o przy­gotowaniu do małżeństwa z 13 maja 1996 r., Papieska Rada do Spraw Rodziny zwróciła uwagę na potrzebę „prewencyjnego wspierania” nupturientów, także w wymiarze prawno-kanonicznym, by mogli utrzymywać i kultywować miłość małżeńską, wspólnotę między­oso­bo­wą, cnoty życia małżeńskiego oraz pokonywać nieuchronne kryzysy małżeńskie[8].

Do kwestii kanonicznego badania przedślubnego odniósł się wprost Benedykt XVI w przemówieniu do Roty Rzymskiej z 22 stycz­nia 2011 r. Powołując się na kan. 1066 KPK/83, podkreślił ko­niecz­ność sumiennego traktowania przez duszpasterzy tej czynności, która nie może mieć nic wspólnego z biurokracją polegającą na „wypeł­nie­niu” urzędowego kwestionariusza. Papież przestrzega m.in. przed „ul­gowym” czy też „wspaniałomyślnym” kwalifikowaniem kandydatów do małżeństwa, czego wielu oczekuje w imię poszanowania niewłaściwie rozumianego ius connubii[9]. Tymczasem małżeństwo – jako rzeczy­wi­sty węzeł miłości i sprawiedliwości między mężczyzną i kobietą, wy­łączny i nierozerwalny, skierowany ku dobru małżonków oraz ku zro­dzeniu i wychowaniu potomstwa, będący u ochrzczonych sakramen­tem – nie wszyscy mogą zawrzeć. Wspomniane ius connubii dotyczy zawarcia prawdziwego małżeństwa, tj. takiego, jak je rozumie Kościół, nie zaś jakiegokolwiek związku. W przypadku więc ewidentnego braku zdolności prawnej narzeczonych do zawarcia właściwie rozumianego małżeństwa, stwierdza papież, duszpasterz powinien odmówić za­kwa­lifikowania ich do zawarcia tego związku[10].

Jakkolwiek – stosownie do dyspozycji kan. 1066 KPK/83 – w ka­no­nicznym badaniu przedślubnym chodzi o upewnienie się, czy nic nie stoi na przeszkodzie do ważnego i godziwego zawarcia małżeństwa[11], to jednak najbardziej istotne wydaje się weryfikowanie wymogów nie­zbędnych do ważnego zawarcia związku, a więc zdolności prawnej nup­turientów w tym zakresie. Chodzi zatem o czynności duszpasterza przeprowadzającego tego rodzaju badanie, które powinno mieć cha­rakter prewencyjnego zapobiegania zawieraniu małżeństw nieważ­nych.

Nieważność małżeństwa może wynikać (nie licząc niezachowania formy kanonicznej) z istnienia przeszkód małżeńskich (kan. 1083-1094 KPK/83), niezdolności konsensualnej (kan. 1095, 1°-3° KPK/83) oraz wad zgody małżeńskiej (kan. 1096-1103 KPK/83).

1. Badanie w zakresie przeszkód małżeńskich

Przeszkody małżeńskie zrywające, a więc skutkujące nieważnością małżeństwa: 1) brak wymaganego wieku (16 lat dla mężczyzny i 14 dla kobiety – aetas, kan. 1083 § 1 KPK/83); 2) impotencja (impotentia, kan. 1084 KPK/83); 3) węzeł małżeński (ligamen, kan. 1085 KPK/83); 4) różność religii (disparitas cultus, kan. 1086 KPK/83); 5) święcenia (ordo, kan. 1087 KPK/83); 6) wieczysty ślub czystości zło­żony w instytucie zakonnym (votum, kan. 1088 KPK/83); 7) upro­wa­dzenie kobiety (raptus, kan. 1089 KPK/83); 8) występek (crimen, kan. 1090 KPK/83); 9) pokrewieństwo (w linii prostej oraz do czwartego stopnia w linii bocznej – consanguinitas, kan. 1091 KPK/83); 10) po­winowactwo (w linii prostej – affinitas, kan. 1092 KPK/83); 11) przy­zwo­itość publiczna (w pierwszym stopni linii prostej – honestas pub­li­ca, kan. 1093 KPK/83); 12) pokrewieństwo prawne (w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej – cognatio legalis, kan. 1094 KPK/83) wprawdzie nieczęsto występują między nupturientami, niemniej jed­nak duszpasterz przeprowadzający badanie przedślubne ma obo­wią­zek dokładnego ustalenia, czy w danym przypadku nie zachodzi między na­­rzeczonymi jakaś przeszkoda.

W powołanej wyżej instrukcji z 1986 r., Episkopat Polski poleca, by duszpasterz przeprowadzający kanoniczne badanie przedślubne do­kładnie rozeznał sytuację osobową narzeczonych, zwracając uwagę na to, czy nie zachodzą między nimi przeszkody małżeńskie[12].

Gdy chodzi o przeszkody małżeńskie, to generalnie należy na wstępie stwierdzić, iż – jak to wskazują dane dotyczące procesów zwy­czajnych nullitatis matrimonii – występują one stosunkowo rzadko (w latach 2004-2008 w procesach zwyczajnych prowadzonych w Rocie Rzymskiej było ich niespełna 100, a w kolejnych latach odnotowuje się spadek tej liczby; w niektórych latach nie było ich w ogóle). Podobna tendencja daje się zauważyć także w stosunku do innych przeszkód. Wyroki, jakie zapadają w wymienionym trybunale z tytułu przeszkód małżeńskich w procesie zwyczajnym, stanowią znikomy procent
w stosunku do wszystkich tego typu orzeczeń. Zdecydowanie więcej wyroków odnoszących się do przeszkód zapada w Rocie Rzymskiej
w procesie dokumentalnym (w latach 2001-2008 ich przeciętna wy­no­siła ok. 2500 rocznie)
[13].

Do przeszkód, które najczęściej są przedmiotem rozpoznawania
w sądach kościelnych należą: impotencja, brak wymaganego wieku
i różność religii; pozostałe występują stosunkowo rzadko.

Co się tyczy przeszkody impotencji (kan. 1084 KPK/83), to w dok­trynie współczesnej coraz częściej pojawia się postulat dopuszczania do małżeństwa osoby dotkniętej impotencją, gdy druga strona fakt ten zna i akceptuje[14]. Ponieważ jednak oficjalnie przyjmuje się, iż prze­szkoda impotencji pochodzi z prawa naturalnego, to w przypadku stwierdzenia występowania jej u jednej ze stron nie należy danej pary dopuszczać do zawarcia małżeństwa. W instrukcji z 1986 r. Episkopat Polski stanowi, iż niedopuszczenie narzeczonych do małżeństwa może mieć miejsce jedynie w sytuacji przeszkody pewnej, nie zaś wątpliwej, co zresztą jest zgodne z dyspozycją kan. 1084 § 2 KPK/83[15].

Odnośnie do przeszkody wieku (kan. 1083 KPK/83) trzeba naj­pierw wspomnieć, iż w myśl kan. 1083 § 2 KPK/83 Konferencja Epi­skopatu Polski, w instrukcji z 1986 r. podwyższyła (oczywiście jedynie ad liceitatem) – w stosunku do normy kodeksowej (kan. 1083 § 1 KPK/83) – wiek do zawarcia małżeństwa: dla mężczyzny 21 lat i dla kobiety 18 lat, a następnie w instrukcji dla duszpasterzy dotyczącej małżeństwa konkordatowego z 22 października 1998 r., w związku
z nowelizacją polskiego prawa rodzinnego z 24 lipca 1998 r.
[16], ok­re­śliła ten wiek dla obu płci na 18 lat[17]. W przypadku nieukończenia przez kobietę lat osiemnastu, jeśli ukończyła lat 16, możliwe jest udzie­lenie jej (ad liceitatem) dyspensy przez ordynariusza miejsca[18]. Sta­no­wiąc ten przepis, ustawodawca powołuje nr 50 swojej instrukcji
z 1986 r., gdzie wymaga się zgody rodziców (lub opiekunów praw­nych) na małżeństwo kobiety, która nie osiągnęła wymaganego wieku. Przedstawiając sprawę ordynariuszowi miejsca, duszpasterz powinien zaznaczyć, czy na zawarcie małżeństwa takiej kobiety wyrażają zgodę jej rodzice (lub opiekunowie prawni). W przypadku uzasadnionego sprzeciwu rodziców (lub opiekunów prawnych) ordynariusz miejsca, stosownie do kan. 1071 § 1, 6° i kan. 1077 § 1 KPK/83, może zakazać czasowo zawierania małżeństwa, nie udzielając dyspensy
[19].

Biorąc pod uwagę fakt zawierania małżeństwa przez osoby w wie­ku dość wczesnym, a tym samym niewystarczająco dojrzałe, co nie­jed­nokrotnie skutkuje rozpadaniem się takich związków (świadczy o tym wzrost liczby orzeczeń trybunałów kościelnych z tytułu niedojrzało­ści), wielu autorów, m.in. U. Navarrete, krytycznie odnosi się zarówno do dyspozycji kan. 1083 § 1 KPK/83, jak i kan. 1083 § 2 KPK/83. Ten os­tatni nie ma większego znaczenia, gdyż pozwala konferencjom bis­ku­pów na podnoszenie wieku do zawarcia małżeństwa jedynie ad li­cei­tatem[20]. E. Vela słusznie zauważa, że roztropność prawnicza zawsze wymagała bardziej dojrzałego wieku dla podjęcia obowiązków wyni­ka­jących z umowy. Tymczasem gdy chodzi o małżeństwo, podstawową komórkę życia cywilnego i kościelnego, gdzie zaczynają się kształtować przyszli kapłani i zakonnicy, to do jego zawarcia wystarczy wiek, z któ­rym istnienie dojrzałości zakłada się raczej jedynie w formie domnie­ma­nia, które następnie może okazać się pomyłką podczas trudnego eta­pu zmierzającego ku dojrzałości[21]. Równie trafna wydaje się uwaga S. Panizo Orallego, który opowiadając się za podwyższeniem wieku do małżeństwa, przestrzega jednocześnie przed myleniem dojrzałości ka­no­nicznej z dojrzałością psychologiczną[22].

Nie ulega więc najmniejszej wątpliwości, iż w kwalifikowaniu osób bardzo młodych do małżeństwa duszpasterze powinni wykazać –
w po­szczególnych przypadkach – dużą roztropność.

W odniesieniu do przeszkody różności religii (kan. 1096 KPK/83), której zniesienia (lub zastąpienia zwykłym zakazem) – z powodu nie­uzasadnionego ograniczenia ius connubii – domagają się niektórzy przed­stawiciele doktryny, m.in. P. Moneta[23], wypada zauważyć, iż udzie­lenie od niej dyspensy jest uwarunkowane złożeniem przez stronę katolicką rękojmi w postaci oświadczenia, że gotowa jest odsunąć od siebie niebezpieczeństwo utraty wiary, oraz przyrzeczenia, że uczyni wszystko, co w jej mocy, aby wszystkie dzieci zostały ochrzczone i wy­chowane w Kościele katolickim (kan. 1086 § 2 i kan. 1125, 1° KPK/83). O rękojmiach tych powinna być powiadomiona druga strona (nieochrzczona), stosownie do kan. 1125, 2° KPK/83. Duszpasterz nie może zapomnieć, iż na mocy art. 3 motu proprio Benedykta XVI Om­nium in mentem z 26 października 2009 r.[24] przeszkodą są związani także ci katolicy (ochrzczeni w Kościele katolickim lub do niego na­wró­ceni), którzy formalnym aktem odłączyli się od niego.

Mając na uwadze dyspozycje kan. 1125, 2° i kan. 1126 KPK/83, przeprowadzający kanoniczne badanie przedślubne musi pamiętać rów­nież o tym, że w instrukcji Episkopatu Polski w sprawie dusz­pa­sterstwa małżeństw o różnej przynależności kościelnej z 11 marca 1987 r.[25] forma składania przez stronę katolicką rękojmi została okre­ślona jako pisemna, a sposób powiadomienia strony nieochrzczonej
o ich złożeniu polega na pisemnym poświadczeniu (na formularza za­wierającym rękojmie), iż rękojmie te przyjmuje do wiadomości
[26].

Poza tym duszpasterz nie może zapomnieć o pouczeniu stron o ce­lach oraz istotnych przymiotach małżeństwa, których nie może wyklu­czyć żadna ze stron (kan. 1125, 3° KPK/83)[27].

Z naciskiem należy powiedzieć, że kapłan przeprowadzający kano­niczne badanie przedślubne ma obowiązek wnikliwego zbadania, czy między nupturientami nie zachodzi jakakolwiek przeszkoda małżeń­ska. Szczególnej uwagi wymagają przypadki uzasadnionych wątpli­wo­ści w tym względzie. Tak może być np. w odniesieniu do przeszkody węzła małżeńskiego, zwłaszcza gdy chodzi o osoby nieznane duszpa­ste­rzowi, w szczególności obcokrajowców, które to osoby uprzednio zawarły już małżeństwo z inną osobą (cywilne lub w jakiejś wspól­nocie religijnej) i nie potrafią w pełni udokumentować, że są wolnego stanu. Dokładne zbadanie stanu wolnego jest wówczas koniecznością,
a jak długo istnieje podejrzenie o to, że dana osoba zawierała już jakiś związek, nie należy jej kwalifikować do zawarcia małżeństwa przed wyjaśnieniem sprawy.

Nie trzeba wspominać, że w przeprowadzaniu kanonicznego ba­da­nia przedślubnego w odniesieniu do przeszkód małżeńskich nie wy­starczy rutynowe stawianie każdej ze stron (badanych osobno) pytań zawartych w formularzu protokołu, dotyczących ewentualnego istnie­nia przeszkód; niezbędne jest zwięzłe wyjaśnienie „treści” każdego im­pe­dimentum, tak by były właściwie rozumiane przez badanego nuptu­rienta.

2. Badanie w zakresie zdolności konsensualnej

Powszechnym zjawiskiem ostatnich dziesiątków lat jest rozpozna­wanie w trybunałach kościelnych coraz większej liczby spraw o nie­ważność małżeństwa z powodu niezdolności konsensualnej, inaczej psychicznej (kan. 1095, 1°-3° KPK/83)[28], w szczególności z tytułu in­capacitas assumendi (kan. 1095, 3° KPK/83). Dostrzega się tutaj brak przygotowania ludzkiego u licznych kontrahentów, co następnie pro­wadzi do stwierdzenia, że wiele osób nie jest wystarczająco zdolnych do powzięcia ważnej zgody małżeńskiej. Nic też dziwnego, że zapo­bie­ga­nie nieważności małżeństw z powodu niezdolności konsensualnej sta­nowi dzisiaj poważny problem prawno-duszpasterski. W kanonicznym badaniu przedślubnym należy więc zwracać szczególną uwagę na to wła­śnie źródło potencjalnej nieważności zamierzonego przez nuptu­rientów małżeństwa[29].

H. Franceschi dostrzega konieczność właściwego rozumienia nie­zdolności konsensualnej (we wszystkich jej formach) przez dusz­pas­te­rzy. Podkreśla przy tym, iż kodyfikując prawo naturalne, ustawodawca kościelny stawia w powołanym wyżej kanonie wymóg dysponowania przez nupturienta niezbędnym minimum zdolności konsensualnej. Duszpasterze jednak, jak podkreśla, powinni wspomagać narze­czo­nych w osiągnięciu dojrzałości nie tylko koniecznej (do ważnego za­warcia małżeństwa), by można było mówić o konsensie małżeńskim wolnym, odpowiedzialnym i osobowym, lecz również takiej dojrzałości, która daje gwarancję możliwości uzyskania sukcesu przez wspólnotę, którą zamierzają założyć[30].

Kanonista z Santa Croce zauważa również, że istnieją przypadki,
w których duszpasterz, nie odmawiając całkowicie błogosławienia mał­żeństwa, jasno doradzi nupturientom, by nie zawierali małżeństwa, które od samego początku zdaje się być „skazane” na niepowodzenie. Także w takiej sytuacji należy odnieść się do zainteresowanych z mi­ło­ścią, a jednocześnie być wiernym prawdzie, czyniąc to w poczuciu os­tatecznego celu duszpasterstwa, którym jest salus animarum. W owym zadaniu właściwego rozeznania sytuacji duszpasterz powinien pa­mię­tać, iż nie może naruszać fundamentalnego prawa do małżeństwa; czym innym jest odradzenie, a czym innym formalny zakaz. Poza tym, w rozstrzygnięciu wątpliwości co do zdolności psychicznej danej osoby czymś niemożliwym wydaje się uzyskanie w tym względzie pewności o istnieniu niezdolności bez dokładnej analizy przypadku, co zazwyczaj wymaga pomocy biegłego, jak to bywa w procesie o stwierdzenie nie­ważności małżeństwa z powodu niezdolności psychicznej jednej lub obu stron. I właśnie dlatego, gdy istnieją wątpliwości co do zdolności psychicznej nupturienta, duszpasterz powinien odradzić zawieranie małżeństwa, lecz nie zakazywać go. Nie dysponuje bowiem elementami technicznymi, które pozwoliłyby zdobyć pewność o niezdolności. Do­pó­ki zaś nie stwierdzi się z całą pewnością, że dana osoba jest nie­zdol­na, nie należy jej odmawiać małżeństwa, zgodnie z kan. 1058 KPK/83. Gdy jednak istnieją poważne przesłanki wzbudzające podejrzenie
o niezdolność, czymś roztropnym będzie odniesienie się do ordyna­riu­sza miejsca, ten zaś – by zakazać małżeństwa – powinien zwrócić się
o pomoc do biegłych, którzy potwierdziliby (lub nie) rzeczywistą nie­zdolność jednej czy obu stron
[31].

H. Franceschi wyraża również przekonanie, że jednym z obszarów kanonicznego porządku prawnego, w którym istnieje ryzyko naru­sza­nia fundamentalnego prawa wiernego do małżeństwa, jest kan. 1095 KPK/83, rozumiany jako coś, czego się nie domniemywa u każdego kontrahenta, przy aplikowaniu pojęcia bardziej idealnego niż reali­stycznego małżeństwa[32].

Gdy chodzi o przedmałżeńską konsultację z biegłymi, to P. Bianchi wyraża zapatrywanie, w myśl którego gdy u nupturienta podejrzewa się ewentualną niezdolność, która może dotykać przedmiotu zgody małżeńskiej lub samej zgody (jako aktu ludzkiego, wolnego, świado­me­go i dobrowolnego), czymś bardzo stosownym wydaje się, by dusz­pa­sterz odpowiedzialny za dopuszczenie do małżeństwa doradził nup­tu­rientowi poddanie się przedmałżeńskiemu badaniu specjalistycznemu. Podstawą prawną takiej rady (jeśli nie obowiązku) jest kan. 1066 KPK/83. Zachodzi jednak wątpliwość, dodaje kanonista mediolański
i doświadczony oficjał Lombardzkiego Trybunału Regionalnego, czy przeprowadzający badanie przedślubne może wymagać tego rodzaju wizyty pod sankcją niedopuszczenia do zawarcia małżeństwa, w szcze­gólności gdy weźmie się pod uwagę – na drodze analogii – przypadek wątpliwej impotencji (niezdolności naturalnej), w którym to, na mocy kan. 1084 § 2 KPK/83 nie można zabronić małżeństwa
[33].

Mając na uwadze ius connubii, również U. Navarrete przyjmuje, że w przypadku wątpliwości co do niezdolności konsensualnej nup­tu­rien­ta – we wszystkich jej formach (kan. 1095, 1°-3° KPK/83) –  należy stosować analogię w stosunku do wątpliwości odnośnie do przeszkody impotencji, w myśl powołanej wyżej normy prawnej[34].

Za trafną uznać należy konstatację T. Pocałujko, który zauważa, że jeśli duszpasterz wiedziałby uprzednio, tj. przed zawarciem małżeń­stwa, to, co poznał sędzia po zawarciu związku (w procesie nullitatis matrimonii), dopuszczenie do zawarcia małżeństwa stałoby się nie­wąt­pli­wie niemożliwe, a ius connubii utraciłoby swoją decydującą rolę do­puszczając do małżeństwa w sposób ograniczony. Jednak częstsze kie­rowanie sprawy wątpliwej do biegłych nie powinno być wiązane bez­pośrednio z naruszeniem prawa do małżeństwa, oczywiście z bardzo poważnym potraktowaniem określonego przypadku w celu ochrony instytucji małżeńskiej i samych zainteresowanych[35].

Na uwagę zasługuje również stanowisko, jakie zajmuje F. Gil de las Heras stwierdzając, że domniemanie o normalności psychicznej zawie­rających małżeństwo nie może być uznawane za równoważne z za­ka­zem dochodzenia w tym zakresie (tejże normalności) z zastosowaniem dopuszczalnych środków, w tym ekspertyzy medycznej, której jednak nie można nakazać, a jedynie proponować[36].

Słuszna wydaje się sugestia M.E. Olmosa Ortegi, w myśl której
w przypadku wątpliwości co do zdolności psychicznej nupturienta
i nieskorzystania przezeń z konsultacji u specjalisty, duchowny – do­puszczając strony do zawarcia małżeństwa – powinien dokonać w pro­tokole badania kanonicznego adnotacji o zaistniałych wątpliwościach
[37].

Zarówno usilne zalecenie nupturientowi przez kapłana odpowie­dzialnego za badanie kanoniczne poddania się badaniom specjalisty, jak również sięgnięcie do innych środków, które mogłyby uchylić wątpli­wości co do zdolności psychicznej nupturienta (m.in. świadectwa jego krewnych czy relacje świadków), znajdują swoją podstawę prawną
w dyspozycji kan. 1067 KPK/83, w której – poza wskazaniem kano­nicznego badania przedślubnego oraz zapowiedziami – wspomina się również o „innych odpowiednich środkach” służących dochodzeniu przed­ślubnemu
[38]. Nie trzeba dodawać, że tego rodzaju środki mogą być aktualne także w wątpliwościach w odniesieniu do wad zgody mał­żeń­skiej oraz przeszkód małżeńskich.

O trudnościach, z jakimi mogą spotkać się duszpasterze przepro­wa­dzający kanoniczne badanie przedślubne odnośnie do kan. 1095, 1°-3° KPK/83 wspomina m.in. Episkopat Polski w instrukcji z 1986 r. Ustawodawca zaznacza, że niedopuszczenie danej pary narzeczonych do małżeństwa może mieć miejsce jedynie w przypadku istnienia pew­ności, iż weryfikuje się jedna z form niezdolności. W wypadku uza­sad­nionej wątpliwości, analogicznie jak w odniesieniu do przeszkody im­po­tencji, „nie można zabraniać narzeczonym zawarcia małżeństwa, bo ograniczałoby się w ten sposób ich uprawnienie naturalne, którego nie mogą być pozbawieni z powodu wątpliwego braku”[39].

3. Badanie w zakresie wad zgody małżeńskiej

Centralne miejsce zgody małżeńskiej w powstawaniu małżeństwa ma swoje konsekwencje w całym systemie kanonicznego prawa mał­żeń­skiego, zarówno z punktu widzenia jurydycznego, jak i pasto­ral­ne­go. Nic więc dziwnego, że w procesie przygotowania do małżeństwa, m.in. na etapie kanonicznego badania przedślubnego, sfera ta nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza – jak zauważa P.J. Viladrich – po So­borze Watykańskim II[40]. Natomiast Jan Paweł II, w alokucji do Roty Rzym­skiej wygłoszonej 21 stycznia 1999 r. podkreślił poważną od­po­wiedzialność duszpasterzy w trosce o właściwe i solidne przygo­to­wa­nie narzeczonych do małżeństwa. Tylko bowiem w ten sposób w umy­słach tych, którzy zamierzają zawrzeć małżeństwo, mogą zaistnieć wa­runki intelektualne, moralne i duchowe konieczne do zrealizowania rzeczywistości naturalnej i sakramentalnej małżeństwa[41].     Właśnie owe warunki to nic innego, jak czynniki kształtujące prawidłową zgodę małżeńską.

Określonej wiedzy oraz znacznej wnikliwości duszpasterza wy­ma­ga więc badanie przedślubne w zakresie prawidłowości zgody mał­żeń­skiej nupturientów. Każde pytanie zawarte w formularzu protokołu ba­dań, poświęcone poszczególnym wadom tegoż konsensu, powinno po­służyć umiejętnemu i miarodajnemu upewnieniu się przez du­chow­nego, iż każda ze stron – posiadając zdolność konsensualną – ma rów­nież właściwie ukształtowany konsens małżeński.

W badaniu, o którym mowa, chodzi o następujące wady zgody mał­żeńskiej: 1) brak wystarczającej wiedzy o małżeństwie (kan. 1096 § l KPK/83); 2) błąd co do tożsamości osoby lub co do przymio­tu osoby (kan. 1097 §§ 1-2 KPK/83); 3) błąd co do przymiotu osoby spowodo­wa­ny podstępem (kan. 1098 KPK/83); 4) błąd co do jedności, nie­ro­zer­wal­ności lub godności sakramentalnej małżeństwa (kan. 1099 KPK/83); 5) symulacja zgody małżeńskiej (kan. 1101 § 2 KPK/83); 6) powzięcie zgody małżeńskiej pod warunkiem (kan. 1102 §§ 1-2 KPK/83); 7) przymus i bojaźń (kan. 1103 KPK/83).

Z pewnością duszpasterz przeprowadzający badanie przedślubne nie napotka na trudności dotyczące minimum wiedzy nupturientów
o małżeństwie (kan. 1096 § 1 KPK/83), podobnie jak w odniesieniu do błędu co do osoby (kan. 1097 § 1 KPK/83) oraz error iuris (kan. 1099 KPK/83). Gdy chodzi o ten ostatni, to należy zwrócić uwagę na wiedzę
i przekonania (ewentualną determinację woli) osób niewierzących, ateistów albo wyznawców religii niekatolickiej, czy nie trwają w błę­dzie co do jedności, nierozerwalności albo godności sakramentalnej małżeństwa
[42].

Natomiast w odniesieniu do pozostałych tytułów nieważności du­chowny odpowiedzialny za badanie kanoniczne narzeczonych powi­nien dokładnie zbadać intencje i zamiary jednej i drugiej strony, tak by nie było żadnej wątpliwości, iż nie zachodzi jakakolwiek wada kon­sensu małżeńskiego. Rozpoznając stan faktyczny w obszarze poszcze­gólnych wad, duchowny winien stawiać pytania wyjaśniające, jak to już wyżej powiedziano, tak by odpowiedzi narzeczonych pozwoliły mu miarodajnie uznać, iż konsens jednej i drugiej strony jest prawidłowy.

Gdy chodzi o błąd co do przymiotu osoby, to duszpasterz ma obo­wiązek zbadania, czy dany nupturient nie zamierzył (bezpośrednio
i zasadniczo) jakiegoś przymiotu, który – jak mniema – posiada druga strona (zob. kan. 1097 § 2 KPK/83). Gdyby okazało się, że określony przymiot został zamierzony, wówczas należałoby nupturientowi wy­ja­śnić wpływ ewentualnego błędu na ważność małżeństwa oraz polecić do­konanie zweryfikowania takiego przymiotu u drugiej strony (oczy­wiście przy zastosowaniu godziwych środków, co może mieć zna­cze­nie np. w odniesieniu do przymiotu dziewictwa kobiety).

Co się tyczy błędu spowodowanego podstępem (kan. 1098 KPK/83), obowiązkiem duszpasterza jest upewnienie się, że nuptu­rient nie wprowadza w błąd drugiej strony: czy to w sposób tzw. po­zytywny (podając fałsz) czy też tzw. negatywny (ukrywając prawdę) – co do przymiotu, który ze swojej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego. Gdyby duszpasterz spotkał się z tego ro­dzaju zjawiskiem, ma obowiązek skłonienia nupturienta do wyja­wie­nia prawdy drugiej stronie[43].

W instrukcji Episkopatu Polski z 1986 r. ustawodawca poleca zwró­cenie uwagi na to, czy jedna ze stron „nie ukrywa przed drugą czegoś, co mogłoby w przyszłości zakłócić w sposób poważny życie ich wspól­noty małżeńskiej”[44]; wskazuje jednocześnie (przykładowo) na przy­mioty, które mogą być podmiotem deceptio dolosa: niepłodność, zaa­wansowana skłonność do używania alkoholu, narkomania, ciąża z inną osobą, poważne obciążenia natury moralnej lub finansowej „będące konsekwencją dotychczasowego życia jednej ze stron”[45].

Szczególnej uwagi kapłana, który przeprowadza badanie, wymaga zweryfikowanie intencji nupturientów w aspekcie jej zgodności z na­uką Kościoła o małżeństwie: chodzi o upewnienie się, czy któraś ze stron pozytywnym aktem woli nie wyklucza samego małżeństwa (sy­mulacja całkowita konsensu małżeńskiego) albo jakiegoś istotnego ele­mentu małżeństwa lub jakiegoś istotnego przymiotu małżeństwa (kan. 1101 § 2 KPK/83).

Gdy chodzi o symulację całkowitą, w badaniu należy przekonać się, że każda ze stron rzeczywiście zamierza zawrzeć małżeństwo, wszel­kie więc uzasadnione podejrzenia, że tak nie jest, powinny zostać cał­ko­wicie wyjaśnione. 

Co się tyczy istotnych elementów małżeństwa, a więc skierowania go ku dobru małżonków oraz ku zrodzeniu i wychowaniu potomstwa, a także charakteru sakramentalnego tego związku (pomiędzy ochrzczo­­nymi), to powinnością duszpasterza jest rzetelne zbadanie właści­we­go w tym względzie ukierunkowania woli jednej i drugiej strony. Ten sam obowiązek odnosi się do istotnych przymiotów małżeństwa: jed­no­ści (implikującej wierność) i nierozerwalności małżeństwa[46].

Zjawisko symulacji zgody małżeńskiej, tak całkowitej, jak i częś­cio­wej (we wszystkich jej odmianach) nie jest łatwe do skonstatowania
w danym przypadku, stąd w instrukcji Episkopatu Polski z 1986 r. zna­lazła się dyspozycja polecająca duszpasterzowi stawianie pytań „kon­trolnych” dotyczących poglądów i przekonań kontrahemntów. „Jeżeli
z odpowiedzi narzeczonych względnie skądinąd, czytamy w tym do­ku­mencie, nasunie się podejrzenie, że narzeczeni zamierzają zawrzeć małżeństwo z intencją przeciwną nauce Kościoła, niech duszpasterz wyjaśni im tę naukę zaznaczając, że jeśli zawrą małżeństwo godzące
w jakikolwiek sposób w jego ważność, dopuszczają się świętokradztwa i wplątują się w niekończącą się ilość grzechów. Niech im też wyjaśni
i oświadczy, że duszpasterz nie może asystować przy takim ślubie,
a zatajenie tych spraw [dotyczących symulacji – W.G.] na nic się nie przyda, bo małżeństwo zawarte w złych intencjach i tak nie będzie ważne”
[47].

Mając na uwadze praktykę sądowniczą, można postulować szcze­gólne „zaostrzenie” uwagi duszpasterzy w odniesieniu do symulacji cał­kowitej oraz symulacji częściowej w postaci wykluczenia nierozer­walności małżeństwa[48]. Według P. Bianchiego i T. Pocałujko, bardzo czę­sto przedmiotem symulacji częściowej są ponadto: dobro po­tom­stwa, wierność i sakramentalność[49].

W stosunku do wady konsensu w postaci małżeństwa zawartego pod warunkiem (kan. 1102 §§ 1-2 KPK/83) należy powiedzieć, że
w przypadku postawienia przez nupturienta warunku co do przysz­ło­ści, prowadzący badanie kanoniczne winien odwieść go od posta­wie­nia warunku, w przeciwnym zaś razie nie może zakwalifikować go do małżeństwa. Natomiast na postawienie warunku dotyczącego teraź­niej­szości lub przeszłości wymagane jest pisemne zezwolenie (ad lice­itatem) ordynariusza miejsca (kan. 1102 § 3 KPK/83)
[50]. Wcześniej jed­nak duchowny powinien poznać przyczyny postawienia warunku oraz oce­nić jego zasadność.

Gdy chodzi wreszcie o przymus i bojaźń (kan. 1103 KPK/83), to duchowny ma obowiązek dokładnego ustalenia, czy jedna i druga stro­na przystępuje do małżeństwa z pełną swobodą, a więc całkowicie do­browolnie, tj. bez żadnego przymusu (ciężkiego, zewnętrznego, wywo­łanego nawet nieumyślnie, od którego można się uwolnić jedynie przez zawarcie małżeństwa)[51]. W instrukcji Episkopatu Polski z 1986 r. zwrócono uwagę na sytuację, w której kobieta znajduje się w stanie odmiennym, co może budzić podejrzenie, że okoliczność ta stała się przyczyną presji (przede wszystkim ze strony jej rodziców) zmie­rza­ją­cej do skłonienia nupturientki do zawarcia małżeństwa z ojcem ma­ją­cego się urodzić dziecka. „Dlatego niech duszpasterz, czytamy w po­wo­łanym dokumencie, delikatnie zapyta, czy komuś nie zależy na za­war­ciu tego małżeństwa i czy narzeczeni osobiście i bez żadnego ubocz­ne­go wpływu decydują się na ten krok, który jest realizacją ich upraw­nienia naturalnego. Niech duszpasterz nie zadowoli się przeczącymi odpowiedziami, lecz niech zada inne jeszcze pytania, zależnie od oko­liczno­ści, które zna, by pełniej wyjaśnić konkretną sytuację, szcze­gól­nie tam, gdzie można podejrzewać ograniczenie wolności kwa­lifiko­wa­nej, czyli wymaganej przez prawo kościelne. By tym łatwiej wykryć prawdę, duszpasterz powinien oświadczyć narzeczonym, że z poda­nych mu informacji skorzysta oględnie i dyskretnie, a strona, której wolność zgody małżeńskiej jest zagrożona, nie dozna stąd żadnej przy­krości”[52]. Duszpasterz winien pamiętać, iż w każdym przypadku przy­musu i bojaźni kwalifikowanej musi występować jakaś poważna groź­ba, poza bojaźnią tzw. szacunkową (timor reverentialis), o której to fi­gurze prawnej nie może zapomnieć.

Jeszcze raz wypada podkreślić, iż w tym, co odnosi się do wad zgo­dy małżeńskiej, w kanonicznym badaniu przedślubnym wymaga się od­powiedzialnego zaangażowania tego, który je przeprowadza.

4. Uwagi końcowe

Zawarcie małżeństwa kanonicznego, implikujące podjęcie dojrzałej decyzji przez mężczyznę i kobietę, jest aktem prawnym o szczególnym znaczeniu. Nic też dziwnego, że zwrócenie się przez narzeczonych do kompetentnego duszpasterza (zob. kan. 1115 KPK/83) o pobłogosła­wienie ich związku, co stanowi wyraz ich woli urzeczywistnienia przy­sługującego im ius connubii, wymaga uprzedniego zbadania, czy –
w myśl zwrotu wpisanego do kan. 1057 § 1 KPK/83 „iure habiles” – mają zdolność do zawarcia małżeństwa. Dokładniej określa to kan. 1066, wymagając upewnienia się, że nic nie stoi na przeszkodzie do ważnego i godziwego zawarcia tego związku. Jakkolwiek nie należy
w żaden sposób lekceważyć wymogów stawianych przez ustawodawcę ad liceitatem matrimonii, to jednak czymś niewątpliwie istotnym jest tutaj zdobycie przez duszpasterza pewności o tym, że nic nie stoi na przeszkodzie ad validitatem matrimonii.

Ustalenie przez proboszcza lub innego duszpasterza (kan. 1070 KPK/83) tego, iż nic nie sprzeciwia się ważnemu zawarciu przez na­rzeczonych związku małżeńskiego, dokonuje się w ramach kano­nicz­nego badania przedślubnego, o którym w kann. 1067 i 1070 KPK/83. Badanie to powinno być przeprowadzone bardzo starannie i w po­czu­ciu odpowiedzialności za podjętą decyzję finalną. Niemałą rolę może tu odegrać troska biskupów diecezjalnych wyrażająca się w częstym przy­pominaniu duszpasterzom parafialnym o należytym traktowaniu przez nich owej czynności prawno-duszpasterskiej, wszak praktyka
w tym zakresie pozostawia wiele do życzenia.

Kanoniczne badanie przedślubne, które ma prewencyjnie zapo­bie­gać wysoce negatywnemu zjawisku zawierania małżeństw nieważ­nych, winno stanowić przede wszystkim rodzaj dialogu między dusz­pa­sterzem a nupturientami, który to dialog wymaga od duchownego umiejętno­ści stawiania pytań i uważnego słuchania odpowiedzi. Py­ta­nia powinny być jasne, a więc dostosowane do możliwości per­cepcyj­nych stron, w przeciwnym wypadku staje się ono monologiem.
W szczególności chodzi o to, by – jak to wyżej akcentowano –  duchow­ny odpowiednio wyjaśniał pytania protokołu i stawiał pytania do­dat­ko­we, upraszczające te pierwsze; niezbędne jest przy tym pozostawienie nupturientowi chwili czasu na zastanowienie się
[53]. Ważne jest i to, by każde z narzeczonych mogło swobodnie i szczerze wypowiedzieć się, co uwarunkowane jest m.in. osobnym badaniem jednej i drugiej strony, co z naciskiem wypada podkreślić[54]. Duże znaczenia ma również przy­sięga nupturientów de veritate dicenda, którą można stosować. Nie sposób też nie wspomnieć i o tym, że prowadzący badanie (przy za­ło­żeniu, że zna dobrze kanoniczne prawo małżeńskie) powinien być „trochę” psychologiem, by z wypowiedzi osób badanych mógł „od­czy­tać” ich prawdziwe intencje.

Warto dodać, że – mając na uwadze nierzadkie przypadki wystę­po­wania u nupturientów podczas badania przedślubnego oznak braku prawdziwej zgody małżeńskiej –  niektórzy przedstawiciele doktryny dostrzegają możliwość angażowania psychologów i psychiatrów
w przygotowaniu pytań, na które przyszli małżonkowie mają odpo­wiadać. Chodziłoby tutaj o zapobieganie przede wszystkim symulacji, bojaźni i warunkowi. Taki jednak środek nie jest wystarczający, gdy ma się na względzie szeroką panoramę przyczyn nieważności, które dzi­siaj najczęściej występują. Na rzecz bardziej radykalnej reformy ba­da­nia przedmałżeńskiego przemawia fakt, że jest możliwe symulowanie również braku anomalii psychicznych (przez ich ukrywanie). Tego ro­dzaju fałszowanie rzeczywistości nie byłoby jednak tak łatwe do urze­czywistnienia, gdyby nupturient stanął przed badającym go biegłym, który przygotował pytania. Podnosząc ten problem, F. Gil de Las Heras zauważa, że w sprawach o nieważność małżeństwa biegły może sto­sunkowo łatwo upewnić się, czy chodzi o osobę normalną czy też do­tkniętą jakąś anomalią; w tym drugim przypadku określa nawet rodzaj anomalii, jej naturę i ciężkość. Otóż biegły może uzyskać takie dane również w badaniu przedślubnym. Można więc pytać, dlaczego jest czymś dość prostym zweryfikowanie tego w procesie nullitatis ma­tri­mo­nii, natomiast czymś bardziej trudnym miałoby być dokonanie tego w procesie przygotowania do małżeństwa. Jeżeli jednym z celów do­cho­dzenia przedmałżeńskiego jest upewnienie się co do istnienia ja­kie­goś faktu, który może uczynić nieważnym małżeństwo, to prawdo­podobieństwo odkrycia w sposób bardziej skuteczny anomalii, któ­ry­mi mogą być obciążone strony, wskazuje na wystarczający motyw dla wy­pracowania aktualnych kwestionariuszy, które mogłyby w tym zna­czą­co pomóc. Należałoby więc przygotować pytania bardziej techniczne
i konkretne, czemu służyłby wkład psychologa i psychiatry, w celu unik­nięcia tego, że dana para narzeczonych nieważnie zawrze mał­żeń­stwo. W myśl tego, co powiedziano wyżej, nie chodzi tutaj o zakaz za­wierania małżeństwa, lecz o zagwarantowanie najlepszego rozwią­za­nia. Analogiczny kwestionariusz można by przygotować także dla świadków
[55].

Niewątpliwie, problem prewencyjnego zapobiegania nieważności małżeństwa na drodze kanonicznego badania przedślubnego zasługuje na głębsze pochylenie się nad nim.

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Benedetto PP. XIV, Discorso alla Rota Romana del 22 gennaio 2011, AAS 103 (2011), s. 108-113.

Benedetto PP. XIV, Discorso alla Rota Romana del 28 gennaio 2006, AAS 98 (2006), s. 135-138.

Benedictus PP. XVI, Adhortatio apostolica postsynodalis Sacramentum ca­ri­ta­tis de Eucharistia vitae missionisque Ecclesiae fonte et culmine (22.02. 2007), AAS 99 (2007), s. 105-180.

Benedictus PP. XVI, Litterae apostolicae motu proprio datae quaedam in Co­­di­ce Iuris Canonici immutantur Omnium in mentem (26.10.2009), AAS 102 (2010), s. 8-10.

Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01. 1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Ka­­no­nicznego, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Epi­sko­patu, Pallottinum, Poznań 1984.

Conferenza Episcopale Italiana, Il matrimonio Canonico. Decreto generale (05.11.1990),  Enchiridion CEI 4 (1986-1990), s. 1317-1322.

Dyrektorium Duszpasterstwa Rodzin Konferencji Episkopatu Polski (01. 05.2003), Warszawa 2003.

Giovanni Paolo PP. II, Dicorso alla Rota Romana del 21 gennaio 1999, AAS 91 (1999), s. 622-627.

Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa
w Ko­ściele katolickim (05.09.1986), Miesięcznik Pasterski Płocki 72 (1987), nr 3, s. 81-115.

Instrukcja Episkopatu Polski w sprawie duszpasterstwa małżeństw o róż­nej przy­należności kościelnej (11.03.1987), Miesięcznik Pasterski Płoc­ki 72 (1987), nr 3, s. 115-124.

Instrukcja Konferencji Episkopatu Polski dla duszpasterzy dotycząca mał­żeń­­stwa konkordatowego (22.10.1998), w: W. Góralski, Zawarcie mał­­żeń­stwa konkordatowego w Polsce, Wydawnictwo Akademii Teo­lo­gii Kato­lic­kiej, Warszawa 1998, s. 129-137.

Ioannes Paulus PP. II, Adhortatio apostolica Familiaris consortio de Fami­liae christianae muneribus in mundo huius temporis (22.11.1981), AAS 74 (1982), s. 81-191; tekst polski: Adhortacja apostolska „Fami­lia­ris con­sor­tio” Ojca świętego Jana Pawła II do biskupów, kapłanów
i wiernych ca­łe­go Kościoła katolickiego o zadaniach rodziny chrze­ści­jańskiej w świecie współczesnym, Kuria Diecezjalna, Częstochowa 1982.

Pontificio Consiglio per la Famiglia, La preparazione al matrimonio (13. 05.1996), Enchiridion Vaticanum 15 (1996), s. 481-513.

Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opie­kuń­czy, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cy­wil­nego, us­tawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze­czy­pospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 117, poz. 757.

 

Literatura

Bianchi Paolo, Nullità di matrimonio e difetti nella sua preparazione, Qua­derni di Diritto Ecclesiale 1 (1988), nr 2, s. 126-132.

Ejeh Benedict N., Ammissione alle nozze. La ,,misericordia preventiva” della normativa e della pastorale prematrimoniali, w: Misericordia e di­ritto nel matrimonio. Giornata di studio, Roma 22 maggio 2014, red. C.J.Errázuriz, M.A. Ortiz, Edusc – Edizioni Univeristà della Sabta Croce, Roma 2014, s. 47-66.

Erlebach Grzegorz, È possibile prevenire le nullità matrimoniali per man­canza di un vero consenso? Prospettiva giurisprudenziale, w: Ammi­ssione alle nozze e prevenzione della nullità del matrimonio, red. M.A. Ortiz, Giuffrè, Milano 2005, s. 341-350.

Franceschi F. Héctor, Preparazione al matrimonio e prevenzione della nullità, w: Verità del consenso e capacità di donazione. Temi di diritto ma­trimoniale e processuale canonico, red. H. Franceschi F., M.A. Ortiz, Univeristà della Santa Croce, Roma 2009, s. 63-102.

Ghisoni Linda, La prevenzione della nullità del matrimonio nella prepa­ra­zione immediata alle nozze, w: Matrimonio e famiglia in una società multireligiosa e multiculturale. Giornata Accademica e Solenne Atto Accademico della Pontificia Università Gregoriana 10 marzo 2011, red. J. Kowal, M. Kovač, Gregorian & Biblical Press, Roma 2012, s. 53-77.

Gil de las Heras Feliciano, Preparación para el matrimonio: aspectos ju­ri­dicos y pastorales, w: Forma juridica y matrimonio canónico, red.
R. Rodriguez-Ocaña, Eunsa – Ediciones Universidad de Navarra, Pam­p­lona 1998, s. 13-42.

Gil de las Heras Feliciano, Valutazione della capacità per sposarsi nell´­ammissione al matrimonio, w: Ammissione alle nozze e prevenzione della nullità del matrimonio, red. M.A. Ortiz, Giuffrè, Milano 2005, s. 77-104.

Giraudo Alessandro, L’impedimento di età nel matrimonio canonico (can. 1083). Evoluzione storica e analisi delle problematiche attuali della dottrina e della prassi, Pontificia Università Gregoriana, Roma 2007.

Góralski Wojciech, Kanoniczna zgoda małżeńska (kanony 1095-1107), Wydawnictwo Prawnicze i Ekonomiczne „Lex”, Gdańsk 1991.

Góralski Wojciech, Zawrzeć małżeństwo – czy tylko prawo? Ze spotkania Be­nedykta XVI z Rotą Rzymską, Miesięcznik Pasterski Płocki 96 (2011), nr 3, s. 160-161.

Moneta Paolo, Diritto al matrimonio e impedimenti matrimoniali, w: Gli im­pedimenti al matrimonio canonico. Scritti in memoria di Ermanno Graziani, Libreria Edictrice Vaticana, Città del Vaticano 1989, s. 15-28.

Montini G. Paolo, La responsabilità del parroco nell’indagine pre­ma­tri­mo­niale, Quaderni di Diritto Ecclesiale 1 (1988), nr 2, s. 110-117.

Natola Livio, La preparazione al marimonio nell’ordinamento canonico, La tipografica Varese, Romae 1983.

Navarrete Urbano, Favore del diritto (Favor iuris), w: Nuovo Dizionario di Diritto Canonico, red. C. Coral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Edi­zioni Paoline, Cinisello Balsamo 1993, s. 494-499.

Navarrete Urbano, Gli impedimenti relativi alla dignità dell’uomo: aetas, raptus, crimen, w: Gli impedimenti al matrimonio canonico. Scritti in memoria di Ermanno Graziani, Libreria Edictrice Vaticana, Città del Vaticano 1989, s. 71-94.

Olmos Ortega María E., Sentido del expediente matrimonial canónico en la sociedad de hoy, Revista Española de Derecho Canónico 64 (2007),
s. 561-605.

Onyekuru Michael U., Preparation for Marriage: canonical prospective, Pontificia Università Lateranense, Rome 2004.

Panizo Orallo Santiago, La inmadurez de la persona y el matrimonio, Uni­versidad Pontificia de Salamanca, Salamanca 1996.

Pellegrino Piero, L’impedimento d’impotenza nel matrimonio canonico, G. Giappichielli Editore, Torino 2004.

Pocałujko Tomasz, La preparazione alle nozze e il diritto di contrarre un ,,matrimonio valido”, w: Matrimonio e famiglia in una società mul­ti­re­li­giosa e multiculturale. Giornata Accademica e Solenne Atto Accademico della Pontificia Università Gregoriana 10 marzo 2011, red. J. Kowal,
M. Kovač, Gregorian & Biblical Press, Roma 2012, s. 79-87.

Pocałujko Tomasz, La prevenzione della nullità del matrimonio nella pre­pa­razione e nell’ammissione alle nozze con una considerazione del con­tri­buto dei tribunali ecclesiastici, Pontificia Università Gregoriana, Ro­ma 2011.

Sammassimo Anna, Definizione giuridica del matrimonio e preparazione pastorale ad esso, w: Famiglia e matrimonio di fronte al Sinodo. Il pun­to di vista dei giuristi, red. O. Fumagalli Carulli, A. Sammassimo, Vita
e Pensiero, Milano 2015, s. 413-434

Vela Luca, Età per il matrimonio (Aetas ad matrimonium), w: Nuovo Dizio­na­rio di Diritto Canonico, red. C. Coral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Edizioni Paoline, Cinisello Balsamo 1993, s. 473-475.

Viladrich Pedro-J., Matrimonio y sistema matrimonial de la Iglesia. Ref­le­xiones sobre la mision del derecho matrimonial canonico en la socie­dad actual, Ius Canonicum 54 (1987), s. 495-534.

Warnholtz Bustillos Carlos, La problemática canónico-pastoral previa
a la celebración del matrimonio, Revista  Mexicana de Derecho Canónico 9/2 (2003), s. 93-104.

 

 

Problem prewencyjnego zapobiegania nieważności małżeństw
na drodze kanonicznego badania przedślubnego

Streszczenie

Rosnąca wciąż wśród katolików liczba małżeństw nieudanych, rozwo­dów oraz spraw wnoszonych do trybunałów kościelnych o stwierdzenie nie­ważności małżeństwa skłania do refleksji nad jakością przygotowania kandydatów do zawarcia tego związku. Jakkolwiek znaczące jest przygo­to­wanie dalsze i bliższe do małżeństwa, to jednak gdy chodzi o zapobieganie nieważności małżeństw, szczególną rolę należy tutaj przypisać przygo­to­wa­niu bezpośredniemu. Obejmuje ono m.in. kanoniczne badanie przed­ślubne, które stanowi doniosły moment dokonania weryfikacji zdolności prawnej narzeczonych do zawarcia małżeństwa, stosownie do kan. 1066 KPK/83, który wymaga, by przed zawarciem małżeństwa duchowny upew­nił się, że nic nie stoi na przeszkodzie do jego ważnego i godziwego zawarcia. Najbardziej istotne w tym badaniu wydaje się weryfikowanie wy­mogów niezbędnych do ważnego zawarcia małżeństwa. Badanie to po­winno być przeprowadzone bardzo starannie i w poczuciu odpo­wiedzial­ności za podjętą decyzję końcową duchownego; powinno stanowić przede wszystkim rodzaj dialogu między duchownym a narzeczonymi.

Szczególnym przedmiotem badania przedślubnego są przeszkody małżeńskie (ustalenie, czy nie zachodzą pomiędzy narzeczonymi), zdol­ność psychiczna narzeczonych (czy ją mają) oraz wady konsensu mał­żeńskiego (czy nie występują u jednej lub drugiej strony).

Niewątpliwie, problem prewencyjnego zapobiegania nieważności mał­żeństwa na drodze kanonicznego badania przedślubnego zasługuje nad głębsze pochylenie się nad nim.

 

Słowa kluczowe: kanoniczne badanie przedślubne, małżeństwo, na­rze­czeni, duchowny

 

 

The Issue of Preventing the Nullity of Marriage Through
Canonical Pre-marriage Interview

Summary

The growing number of unhappy Catholic marriages, divorces and ca­ses brought before court Christian to annul marriage leads to a reflection on the quality of preparation of persons who are to contract marriage. Even though remote and proximate preparation for marriage is of great importance here, direct preparation to marriage plays a particularly im­portant role. It includes among others canonical pre-marriage interview, which is a proud moment during which it is verified if the future spouses are legally capable of contracting marriage in line to canon 1066 of the Code of the Canon Law, which requires a priest to make sure that nothing prevents the future spouses to contract legal marriage before it the ce­re­mony takes place. The verification of requirements which have to be met to contract marriage seems to be the most important part of this inter­view. It should be carried out very carefully and with a sense of res­pon­si­bility for the final decision taken by the priest; above all, it should be a kind of a dialogue between future spouses and the priest.

The specific matter of the pre-marriage interview are marriage ob­sta­cles (determination if there are any between future spouses), future spou­ses’ physical capability (if they have it) and the disadvantages of marriage consensus (if there are any in one or the other party).

The issue of preventing the nullity of marriage through canonical pre-marriage interview without a doubt deserves more in-depth reflection. 

 

Key words: canonical pre-marriage interview, marriage, future spouses, priest

 

 

Information about Author: Rev. Wojciech Góralski, J.C.D., Professor – Head of Department of Ecclesiastical Family Law, Faculty of Canon Law at Uni­ver­sity of Stefan Cardinal Wyszynski in Warsaw, ul. Dewajtis 5, 01-815 War­saw, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



[1] Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski zatwier­dzony przez Konferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984 [dalej cyt.: KPK/83].

[2] F. Gil de las Heras, Preparación para el matrimonio: aspectos juridicos y pastorales, w: For­ma ju­ridica y matrimonio canónico, red. R. Rodriguez-Ocaña, Eunsa – Ediciones Universidad de Na­varra, Pamplona 1998, s. 34-35.

[3] Ioannes Paulus PP. II, Adhortatio apostolica Familiaris consortio de Familiae christianae mu­ne­ribus in mundo huius temporis (22.11.1981), AAS 74 (1982), s. 81-191; tekst polski: Ad­hor­tacja apostolska „Familiaris consortio” Ojca świętego Jana Pawła II do biskupów, kapłanów i wier­nych całego Kościoła katolickiego o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współ­czesnym, Ku­ria Diecezjalna, Częstochowa 1982, nr 66; zob. także Conferenza Episcopale Ita­liana, Il ma­tri­monio Canonico. Decreto generale (05.11.1990), Enchiridion CEI” 4 (1986-1990), s. 1317-1322; A. Sammassimo, Definizione giuridica del matrimonio e preparazione pa­storale ad esso, w: Famiglia e matrimonio di fronte al Sinodo. Il punto di vista dei giuristi, red. O. Fumagalli Carulli, A. Samma­ssimo, Vita e Pensiero, Milano 2015, s. 421.

[4] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele kato­lic­kim (05.09.1986), „Miesięcznik Pasterski Płocki” 72 (1987), nr 3, s. 88, nr 19.

[5] Dyrektorium Duszpasterstwa Rodzin Konferencji Episkopatu Polski (01.05.2003), Warsza­wa 2003, s. 27-28, nr 28 i 29.

[6] Benedetto PP. XIV, Discorso alla Rota Romana del 28 gennaio 2006, AAS 98 (2006), s. 138.

[7] Benedictus PP. XVI, Adhortatio apostolica postsynodalis Sacramentum caritatis de Eucha­ris­tia vitae missionisque Ecclesiae fonte et culmine (22.02.2007), AAS 99 (2007), s. 105-180, nr 29.

[8] Pontificio Consiglio per la Famiglia, La preparazione al matrimonio (13.05.1996), Enchi­ri­dion Vaticanum” 15 (1996), s. 504, nr 46.

[9] Należy również wziąć pod uwagę kan. 219 KPK/83.

[10] Benedetto PP. XIV, Discorso alla Rota Romana del 22 gennaio 2011, AAS 103 (2011), s. 109-110; zob. także W. Góralski, Zawrzeć małżeństwo – czy tylko prawo? Ze spotkania Be­ne­dykta XVI z Rotą Rzymską, „Miesięcznik Pasterski Płocki” 96 (2011), nr 3, s. 160-161; L. Ghi­so­ni, La pre­ven­zio­ne della nullità del matrimonio nella preparazione immediata alle nozze, w: Ma­tri­monio e fa­mi­glia in una società multireligiosa e multiculturale. Giornata Accademica e So­lenne Atto Acca­de­mico della Pontificia Università Gregoriana 10 marzo 2011, red. J. Kowal, M. Kovač, Gregorian & Biblical Press, Roma 2012, s. 54-55; H. Franceschi F., Preparazione al matrimonio e prevenzione della nullità, w: Verità del consenso e capacità di donazione. Temi di diritto matrimoniale e pro­ce­ssuale canonico, red. H. Franceschi F., M.A. Ortiz, Univeristà della Santa Croce, Roma 2009, s. 63-69; B.N. Ejeh, Ammissione alle nozze. La ,,misericordia preven­tiva” della normativa e della pasto­ra­le prematrimoniali, w: Misericordia e diritto nel matrimo­nio. Giornata di studio, Roma 22 maggio 2014, red. C.J. Errázuriz, M.A. Ortiz, Edusc – Edizioni Univeristà della Sabta Croce, Roma 2014,
s. 47-48.

[11] Według  właściwej  interpretacji kan. 1066 KPK/83 duszpasterz przeprowadzający ka­nonicz­ne badanie przedślubne, kwalifikując narzeczonych do zawarcia małżeństwa, powinien mieć mo­ralną pewność, że nic nie stoi na przeszkodzie do ważnego i godziwego zawarcia mał­żeń­stwa. Kanon ten nie wymaga natomiast, by duszpasterz miał pewność moralną, co do ist­nie­nia pra­wdziwej zgody małżeńskiej, zdolności prawnej stron oraz nieistnienia przeszkód małżeń­skich. Gdyby bowiem tak było, praktycznie zdobycie pewności moralnej w tym zakresie by­ło­by nie­możliwe, ponieważ chodziłoby niemal o obowiązek udowodnienia faktu negatywnego, tj. tego, że nie istnieje nic, co mogłoby uczynić nieważnym małżeństwo, co z kolei impliko­wa­łoby po­­mi­nięcie zarówno ius connubii (kan. 1058 KPK/83), jak i favor matrimonii (kan. 1060 KPK/83). Należy zgodzić się z opinią H. Franceschiego, który przyjmuje, iż kan. 1060 KPK/83 nie dotyczy tylko domniemania o ważności małżeństwa (w wątpliwości), lecz także – w spo­sób konieczny – domniemania, w myśl którego narzeczeni pragnący zawrzeć małżeństwo w ob­liczu Kościoła chcą prawdziwego małżeństwa i są zdolni do zawarcia go, dopóki nie udo­wodni się (po­przez zdobycie pewności moralnej) czegoś przeciwnego. Zob. Franceschi, Pre­pa­razione al matrimonio, s. 67-68; zob. także F. Gil de las Heras, Valutazione della capacità per sposarsi nell´ammissione al matrimonio, w: Ammissione alle nozze e prevenzione della nullità del ma­tri­mo­nio, red. M.A. Ortiz, Giuffrè, Milano 2005, s. 80-81; T. Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio nella preparazione e nell’ammissione alle nozze con una con­side­ra­zione del contributo dei tribunali ecclesiastici, Pontificia Università Gregoriana, Roma 2011, s. 168-169.

[12] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele kato­lickim, s. 96, nr 49.

[13] Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 142.

[14] Tak np. P. Moneta utrzymuje, iż w małżeństwie osoby dotkniętej impotencją, jakkolwiek nie­możliwe jest osiągnięcie pełnego zjednoczenia międzyosobowego poprzez akt fizyczny, to jednak możliwe jest realizowanie przez małżonków wspólnoty życia opartej na uczuciu, wza­jemnym szacunku i ewentualnym otwarciu na wychowanie potomstwa poprzez instytucję ado­pcji. Zob. P. Moneta, Diritto al matrimonio e impedimenti matrimoniali, w: Gli impedimenti al ma­trimonio canonico. Scritti in memoria di Ermanno Graziani, Libreria Edictrice Vaticana, Città del Va­ticano 1989, s. 23; zob. także P. Pellegrino, L’impedimento d’impotenza nel ma­tri­monio ca­no­nico, G. Giappichielli Editore, Torino 2004, s. 154; Pocałujko, La prevenzione della nullità del ma­trimonio, s. 146.

[15] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele kato­lickim, s. 97, nr 51.

[16] Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawy o stosunku Państwa do Ko­ścioła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 117, poz. 757.

[17] Instrukcja Konferencji Episkopatu Polski dla duszpasterzy dotycząca małżeństwa konkor­dato­we­go (22.10.1998), w: W. Góralski, Zawarcie małżeństwa konkordatowego w Polsce, Wy­dawni­ctwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1998, s. 131, nr 8.

[18] Tamże, nr 10.

[19] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele kato­lickim, s. 97, nr 50.

[20] Zob. U. Navarrete, Gli impedimenti relativi alla dignità dell’uomo: aetas, raptus, crimen, w: Gli impedimenti al matrimonio canonico, s. 75; Moneta, Diritto al matrimonio e impedimenti ma­tri­moniali, s. 21-23; A. Giraudo, L’impedimento di età nel matrimonio canonico (can. 1083). Evo­lu­zione storica e analisi delle problematiche attuali della dottrina e della prassi, Pontificia Uni­ver­si­tà Gregoriana, Roma 2007, s. 394-395; Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio,
s. 146-148.

[21] L. Vela, Età per il matrimonio (Aetas ad matrimonium), w: Nuovo Dizionario di Diritto Ca­no­nico, red. C. Coral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda, Edizioni Paoline, Cinisello Balsamo 1993, s. 475.

[22] S. Panizo Orallo, La inmadurez de la persona y el matrimonio, Universidad Pontificia de Sa­la­manca, Salamanca 1996, s. 63-66.

[23] Zob. Moneta, Diritto al matrimonio e impedimenti matrimoniali, s. 27.

[24] Benedictus PP. XVI, Litterae apostolicae motu proprio datae quaedam in Codice Iuris Ca­no­ni­ci immutantur Omnium in mentem (26.10.2009), AAS 102 (2010), s. 8-10.

[25] Instrukcja Episkopatu Polski w sprawie duszpasterstwa małżeństw o różnej przynależności ko­ścielnej (11.03.1987), „Miesięcznik Pasterski Płocki” 72 (1987), nr 3, s. 115-124.

[26] Tamże, s. 119, nr 6c.

[27] Zob. tamże.

[28] Zob. G. Erlebach, È possibile prevenire le nullità matrimoniali per mancanza di un vero con­sen­so? Prospettiva giurisprudenziale, w: Ammissione alle nozze e prevenzione della nullità del ma­trimonio, s. 341-350.

[29] Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 122.

[30] Franceschi, Preparazione al matrimonio e prevenzione della nullità, s. 95-96.

[31] Tamże, s. 96; zob. także T. Pocałujko, La preparazione alle nozze e il diritto di contrarre un ,,matrimonio valido”, w: Matrimonio e famiglia in una società multireligiosa e multiculturale,
s. 85-86.

[32] Franceschi, Preparazione al matrimonio e prevenzione della nullità, s. 93.

[33] P. Bianchi, Nullità di matrimonio e difetti nella sua preparazione, Quaerni di Diritto Eccle­sia­le” 1 (1988), nr 2, s. 127-128; zob. także L. Natola, La preparazione al marimonio nell’or­di­na­mento canonico, La tipografica Varese, Romae 1983, s. 74-75.

[34] U. Navarrete, Favore del diritto (Favor iuris), w: Nuovo Dizionario di Diritto Canonico, red.
C. Coral Salvador, V. De Paolis, G. Ghirlanda,
Edizioni Paoline, Cinisello Balsamo 1993, s. 495.

[35] Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 203.

[36] Gil de las Heras, Valutazione della capacità per sposarsi, s. 103.

[37] M.E. Olmos Ortega, Sentido del expediente matrimonial canónico en la sociedad de hoy, Re­vista Española de Derecho Canónico” 64 (2007), s. 582.

[38] Zob. G.P. Montini, La responsabilità del parroco nell’indagine prematrimoniale, Quaderni di Di­ritto Ecclesiale” 1 (1988), nr 2, s. 111; C. Warnholtz Bustillos, La problemática canónico-pastoral previa a la celebración del matrimonio, Revista  Mexicana de Derecho Canónico” 9/2 (2003), s. 10; Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 280.

[39] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, s. 102, nr 65.

[40] P.-J. Viladrich, Matrimonio y sistema matrimonial de la Iglesia. Reflexiones sobre la mision del de­recho matrimonial canonico en la sociedad actual, Ius Canonicum” 54 (1987), s. 529.

[41] Giovanni Paolo PP. II, Dicorso alla Rota Romana del 21 gennaio 1999, AAS 91 (1999), s. 627.

[42] Zob. W. Góralski, Kanoniczna zgoda małżeńska (kanony 1095-1107), Wydawnictwo Pra­wni­cze i Ekonomiczne „Lex”, Gdańsk 1991, s. 109-116.

[43] Zob. tamże, s. 117-122.

[44] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, s. 103, nr 67.

[45] Tamże.

[46] Zob. Góralski, Kanoniczna zgoda małżeńska, s. 130-198.

[47] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, s. 103-104, nr 69; zob. Góralski, Kanoniczna zgoda małżeńska, s. 130-198.

[48] Zob. Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 242-243.

[49] P. Bianchi, La valutazione dell’esistenza di un vero consenso nell’ammissione al matrimonio, w: Ammissione alle nozze e prevenzione della nullità del matrimonio, s. 206; Pocałujko, La pre­ven­zione della nullità del matrimonio, s. 238.

[50] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, s. 104, nr 69; zob. Góralski, Kanoniczna zgoda małżeńska, s. 199-210.

[51] Zob. Góralski, Kanoniczna zgoda małżeńska, s. 211-242.

[52] Instrukcja Episkopatu Polski o przygotowaniu do zawarcia małżeństwa w Kościele katolickim, s. 102-103, nr 66.

[53] Zob. M.U. Onyekuru, Preparation for Marriage: canonical prospective, Pontificia Università La­teranense, Rome 2004, s. 213; Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 273-274.

[54] Bianchi, Nullità di matrimonio, s. 130-131.

[55] Gil de las Heras, Valutazione della capacità per sposarsi, s. 90-92; Pocałujko, La prevenzione della nullità del matrimonio, s. 276-277.